Кейде бір ғана қате жазылған сөз тұтас сөйлемнің сәнін кетіреді. Ал көшедегі маңдайшада, дүкеннің жарнамасында немесе қызмет көрсету орнындағы жазуда көзге түскен тілдік қателер қоғамды тіл мәдениеті туралы ойландырмай қоймайды.

Тіл тазалығына бейжай қарамай, әрбір сөздің дұрыс жазылуы мен орынды қолданылуына мән беріп жүрген жандардың еңбегі дәл осы тұста айрықша маңызға ие.

Солардың бірі - Саран қаласының тұрғыны, мемлекеттік тілдің жанашыры Береке Өмірзаққызы Жарылғапова. Ол Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Тіл саясаты комитеті ұйымдастырған «Жарнама - тіл тазалығының көрінісі» республикалық байқауында III орынға ие болып, қаламыздың абыройын асқақтатты.

Бұл жетістіктің астарында жай ғана байқау жеңісі емес, ана тілінің табиғи болмысын сақтау, сөздің мағынасын бұрмаламау және қоғамдық кеңістіктегі қазақ тілінің сапасын арттыру жолындағы жүйелі еңбек жатыр.

Жарнамадағы бір қате - тіл мәдениетіндегі бір мәселе

Бүгінде жарнама - сауда мен қызметтің ғана емес, қоғамдық қарым-қатынастың да ажырамас бөлігі. Көшеге шыққан сәттен бастап-ақ көзіміз сан түрлі маңдайшаға, хабарландыруға, жарнамалық жазуға түседі. Олардың әрқайсысы бізге белгілі бір ақпарат беріп қана қоймай, тілдік ортамыздың қандай екенін де аңғартады.

Алайда өзге тілден сөзбе-сөз аударылған, мағынасы көмескі немесе қазақ тілінің заңдылықтарына сай келмейтін мәтіндер әлі де кездеседі. Мұндайда мәселе бір әріптің не бір сөздің қатесінде ғана емес. Ең бастысы - ойдың дұрыс жеткізілуі, сөздің табиғи қолданылуы мен мемлекеттік тілдің қадір-қасиетінің сақталуы.

Осы мәселеге кәсіби көзқараспен қарайтын Береке Жарылғапова жарнама мәтіндеріндегі кемшіліктерді анықтап қана қоймай, олардың сауатты нұсқасын ұсынуға да атсалысып келеді. Оның ұстанымы қарапайым болғанымен, мәні терең: қазақ тілінде жазылған мәтін қазақ тілінің өз табиғатына сай болуы керек.

Кәсіби дағдыдан азаматтық ұстанымға дейін

Береке Жарылғапова - Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының Саран қалалық филиалының төрағасы, қаламыздың «Тіл қорғаны» ақпараттық-түсіндіру жұмыс тобының мүшесі. Сонымен қатар облыстағы көрнекі ақпараттың тілдік сапасын зерделеу жөніндегі жұмыс тобының құрамында еңбек етеді. Аударма саласында да тәжірибесі мол.

Бұрын педагог болып қызмет атқарған ол мәтіннің мазмұнына, сөз қолданысына және сауаттылығына ерекше мән береді. Ұстаздық қызметтен қалыптасқан бұл дағды уақыт өте келе мемлекеттік тілдің тазалығын қорғауға бағытталған қоғамдық ұстаныммен ұштасқан.

- Бұрын педагог болып жұмыс істегендіктен, мәтіндегі қателерді түзетуге бейіммін. Бұл - бойыма сіңген кәсіби дағды. Мәтінді аудару оңай шаруа емес. Көпшілік сөзбе-сөз аударуға тырысады немесе онлайн аудармашылардың көмегіне жүгінеді. Алайда мұндай аударма түпнұсқаның мағынасы мен мазмұнын толық жеткізе бермейді, кейде қазақ тілінің заңдылықтары мен нормаларына да қайшы келеді. Соның салдарынан жарнамаларда тілдік қателер жиі кездеседі. Сондықтан жарнама мәтіндерінің сауатты жазылып, қазақ тілінің табиғи болмысына сай болуына үнемі мән беремін, - дейді Береке Жарылғапова.

Расында, аударма - бір тілдегі сөздерді екінші тілдегі баламаларымен алмастыру ғана емес. Ол - ойдың мағынасын, мазмұнын, реңкін сақтап, оны өзге тілдің заңдылықтарына сәйкес жеткізу өнері. Әсіресе жарнамада сөздің дәлдігі мен ықшамдығы, сөйлемнің түсініктілігі маңызды. Өйткені сауатты мәтін ақпаратты дұрыс жеткізсе, тілдік тұрғыдан олқы жазылған жарнама оқырманды жаңылыстыруы мүмкін.

Үш кезеңнен өткен жеңісті жол

Республикалық байқау қалалық, облыстық және республикалық үш кезең бойынша ұйымдастырылды. Саран қаласының намысын қорғаған Береке Жарылғапова алғашқы кезеңнен-ақ үздіктер қатарынан көрініп, бас жүлдені иеленді. Бұл нәтиже оған облыстық кезеңге жол ашты.

Облыстық байқауда да өзінің білімі мен тәжірибесін танытып, II орынға ие болды. Осылайша республикалық кезеңге жолдама алған жерлесіміз еліміздің әр өңірінен жиналған қатысушылармен бірге ақтық сында бақ сынады.

Шешуші кезеңде Береке Өмірзаққызы қазылар алқасына тілдік нормаларға сәйкес келмейтін жарнамаларды анықтау бағытында атқарған жұмыстарының нәтижесін таныстырып, қате мәтіндердің түзетілген нұсқаларын ұсынды. Нәтижесінде республикалық деңгейде III орынды иеленіп, 300 000 теңге көлеміндегі ақшалай сыйлықпен марапатталды.

Осылайша қалалық кезеңдегі бас жүлде, облыстық кезеңдегі екінші орын және республикалық байқаудағы қола жүлде – бір мақсатқа бағытталған еңбектің кезең-кезеңімен жеткен нәтижесіне айналды.

900-ге жуық материал сараланған байқау

Биыл республикалық байқауға еліміздің әр өңірінен 49 адам қатысты. Олардың арасында өз өнімдері мен қызметтерін жарнамалайтын кәсіпкерлермен қатар, жарнама мәтіндеріндегі тілдік қателерді анықтап, оларды түзетуге үлес қосып жүрген тіл жанашырлары да болды.

Қатысушылар байқау бағытына қарай жарнама нысандарының фотосуреттері мен бейнежазбаларын, қазақ тіліндегі авторлық жарнама мәтіндерін немесе жарнамалар мен елді мекендердегі көрнекі ақпараттың тілдік қателерін түзету нәтижелерін ұсынды. Қазылар алқасы барлығы 900-ге жуық фото және бейнематериалды қарады.

Жұмыстар тіл туралы заңнама талаптарының сақталуы, мәтіндердің сауаттылығы, аударма сапасы және жарнаманың көркемдік безендірілуі бойынша бағаланды. Қазылар алқасының құрамына жоғары оқу орындарының профессорлары, журналистер, жазушылар, аудармашылар мен қазақ тілі саласының мамандары енді.

Байқаудың ауқымы мен оған қойылған талаптар көрнекі ақпараттың тілдік сапасы жекелеген мамандардың ғана емес, тұтас қоғамның назарында болуы керектігін аңғартады.

Тілге жанашырлық -

сөзден басталатын жауапкершілік

«Жарнама - тіл тазалығының көрінісі» республикалық байқауының басты мақсаты - бизнес пен қызмет көрсету саласында мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту, оның мәртебесін арттыру, жарнама мәтіндерінің сауаттылығын жақсарту және елді мекендердің көрнекі келбетін үйлестіру.

Бұл міндеттің орындалуы тек заң талаптарына немесе бақылау шараларына байланысты емес. Ол кәсіпкердің тілге деген құрметінен, аудармашының жауапкершілігінен, маманның кәсібилігінен және әр азаматтың сауатты жазуға деген ықыласынан басталады.

Тілдің тазалығы - қателерді түзетумен ғана шектелмейтін кең ұғым. Ол сөздің мағынасын сақтау, ойды анық жеткізу, ана тілінің ішкі заңдылықтарын құрметтеу және қазақ тілін қоғамдық кеңістікте лайықты деңгейде қолдану арқылы көрінеді.

Береке Жарылғапованың республикалық байқаудағы жетістігі осы бағыттағы еңбектің маңызын тағы бір мәрте айқындады. Оның қызметі – тілге деген сүйіспеншіліктің нақты іспен дәлелденген үлгісі. Ал осындай азаматтардың еңбегі мемлекеттік тілдің беделін арттырып, сауатты тілдік ортаның қалыптасуына ықпал етеді.

Жерлесіміз Береке Өмірзаққызы Жарылғапованы республикалық байқаудағы жүлделі III орнымен құттықтаймыз! Ана тіліміздің тазалығы мен мәртебесін қорғау жолындағы еңбегіңіз жемісті болып, бастамаларыңыз жаңа жетістіктерге ұласа берсін!

Өйткені тілдің қадірі ұранмен емес, қолданыспен өлшенеді. Ал әрбір сауатты жазылған сөз - ана тілімізге көрсетілген құрметтің көрінісі.

«Саран қаласының мәдениет,

тілдерді дамыту,

дене шынықтыру

және спорт бөлімі» ММ