Қазіргі қоғамда құқықтық дауларды шешудің тиімді, бейбіт әрі өзара қолайлы жолдарын қалыптастырудың маңызы зор.

Осы тұрғыда бітімгершілік келісім институты ерекше орын алады. Бітімгершілік келісім – тараптардың өзара түсіністік пен келісімге келуі арқылы дауды шешуге, құқықтар мен заңды мүдделерді қорғауға бағытталған тиімді құқықтық тетік.

Сот төрелігінің басты мақсаты – заңдылықты қамтамасыз ету, бұзылған құқықтарды қалпына келтіру және азаматтардың сотқа деген сенімін нығайту. Алайда әрбір дауды міндетті түрде сот шешімімен аяқтау қажет емес. Кейбір жағдайларда тараптардың өзара келісімге келуі даудың түпкілікті шешілуіне ғана емес, олардың арасындағы қарым-қатынастың сақталуына да мүмкіндік береді.

Бітімгершілік келісімнің басты артықшылығы – дауды өзара тиімді шарттар негізінде шешу мүмкіндігі.

Тараптар өздерінің құқықтары мен міндеттерін ескере отырып, келісімнің талаптарын бірлесіп айқындайды. Бұл ретте тараптардың ерікті түрде келісімге келуі, заң талаптарын сақтауы және бір-бірінің құқықтары мен заңды мүдделерін құрметтеуі маңызды.

Бітімгершілік келісім азаматтар мен ұйымдардың уақытын және қаражатын үнемдеуге ықпал етеді. Сонымен қатар сот жүктемесін азайтып, сот ісін жүргізудің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Ең бастысы, дауласушы тараптар өзара мәмілеге келу арқылы ұзаққа созылған құқықтық даудың салдарынан туындайтын психологиялық ауыртпалықты азайта алады.

Әсіресе, отбасылық, азаматтық-құқықтық және мүліктік дауларды шешуде татуласудың маңызы ерекше. Мәселен, отбасы мүшелері арасындағы келіспеушіліктерде өзара құрмет пен түсіністікке негізделген келісім балалардың мүдделерін қорғауға және тараптар арасындағы байланысты сақтауға көмектеседі. Ал мүліктік дауларда төлем тәртібін, міндеттемелерді орындау мерзімдерін және өзге де талаптарды келісу арқылы тараптар өздеріне қолайлы шешімге келе алады.

Қазақстан Республикасының азаматтық процестік заңнамасында дауды бітімгершілік келісім жасау арқылы реттеу көзделген. Сот тараптарға дауды бейбіт жолмен шешу мүмкіндігін түсіндіріп, заңда белгіленген тәртіппен жасалған келісімді бекіте алады. Бұл ретте келісімнің заңға қайшы келмеуі, өзге тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұзбауы маңызды.

Сонымен қатар бітімгершілік келісімге қол жеткізу кезінде тараптарға құқықтық салдарын толық түсіну қажет. Келісім ерікті түрде жасалып, оның шарттары нақты әрі орындалуға жарамды болуы тиіс. Себебі келісімнің тиімділігі тек оған қол қоюмен емес, қабылданған міндеттемелердің тиісті деңгейде орындалуымен өлшенеді.

Бітімгершілік келісім мәдениетін қалыптастыруда судьялардың, медиаторлардың және заңгерлердің рөлі зор. Олар тараптарға дауды шешудің баламалы тәсілдерін түсіндіріп, өзара құрмет пен жауапкершілікке негізделген диалог орнатуға ықпал етеді. Дегенмен, татуласу тараптарға қысым көрсету арқылы емес, олардың ерікті әрі саналы таңдауы негізінде жүзеге асырылуы керек.

Қоғамда дауды тек жеңу немесе жеңілу тұрғысынан қабылдамай, ортақ шешім табуға ұмтылу құқықтық мәдениеттің жоғары деңгейін көрсетеді. Өйткені сот шешімі құқықтық дауға нүкте қойғанымен, тараптардың арасындағы келіспеушілікті әрдайым жоя бермейді. Ал өзара түсіністікке негізделген келісім олардың болашақта бір-бірімен сындарлы қарым-қатынас орнатуына жол ашады.

Қорытындылай келе, бітімгершілік келісім – сот дауларын шешудің тиімді тәсілдерінің бірі. Ол заңдылықты сақтауға, тараптардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға, сот жүктемесін азайтуға және қоғамдағы татулықты нығайтуға ықпал етеді. Сондықтан дауды бейбіт жолмен шешу мүмкіндігін пайдалану – құқықтық сауаттылықтың, өзара құрметтің және жауапты азаматтық ұстанымның көрінісі.

Бітімгершілік келісім – тек дауды аяқтау құралы емес, өзара түсіністікке жол ашатын және қоғамдық келісімді нығайтатын маңызды құқықтық институт.

С. Жумабеков,

Саран қалалық сотының судьясы